Van lootbox naar gokkast: hoe spelletjes aan kansspel grenzen

In veel spellen kan een kind met echt geld een pakje kopen waarvan de inhoud vooraf onbekend is. Soms zit er iets zeldzaams in, meestal niet. Wie het mis heeft, kan het opnieuw proberen. Die opzet heeft een naam in de spelwereld, lootbox, en zij heeft een oudere naam daarbuiten.

Waarom onderzoekers de vergelijking met gokken maken

Twee onderzoekers legden 22 spellen met zulke pakketten langs de gangbare criteria voor kansspel. Tien ervan voldeden aan alle criteria, en vijf lieten toe dat de gewonnen voorwerpen weer werden ingewisseld (Drummond en Sauer, Nature Human Behaviour 2018). Dat is een analyse van spelmechaniek, geen meting van gedrag. Het zegt dus iets over de bouw van het spel, niet over wat het met een speler doet.

Dat laatste is wel apart onderzocht. In een enquête onder 7422 spelers bleek de hoogte van de uitgaven aan lootboxes samen te hangen met de ernst van gokproblemen, sterker dan bij andere aankopen binnen een spel (Zendle en Cairns, PLOS ONE 2018). De onderzoekers schrijven er zelf bij dat de richting onbekend blijft: het kan zijn dat de pakketten mensen naar gokken trekken, en het kan zijn dat wie al gokproblemen heeft meer aan pakketten uitgeeft. Bovendien lieten zij deelnemers onder de achttien buiten de analyse, zodat deze studie strikt genomen niets over minderjarigen zegt.

Een vervolgstudie deed dat wel. Onder 1155 jongeren van 16 tot 18 jaar werd hetzelfde verband gevonden, en het was er sterker dan bij volwassenen (Zendle, Meyer en Over, Royal Society Open Science 2019). Ook hier geldt dat het om een samenhang gaat en niet om een aangetoonde oorzaak.

Hoeveel kinderen hiermee te maken hebben

Voor Nederland bestaat geen goed cijfer over lootbox-aankopen door minderjarigen. Wel weten we dat van de scholieren van 12 tot 16 jaar in 2023 6,7 procent in het afgelopen jaar online om geld gokte, met sportweddenschappen als meest gekozen vorm en met een sterke oververtegenwoordiging van jongens (Trimbos-instituut, Scholierenmonitor 2023). Dat gaat over gokken, niet over spellen.

Britse cijfers komen dichterbij. Van de 11- tot 17-jarigen gaf 27 procent aan ooit betaald te hebben voor een lootbox, 46 procent voor voorwerpen binnen een spel, en 4 procent had buiten het spel om met spelvoorwerpen gewed (Gambling Commission, Young People and Gambling 2024). Dat zijn Britse kinderen en zelfgerapporteerde antwoorden, maar de spellen zijn dezelfde.

De Nederlandse juridische uitkomst

In Nederland leek de zaak aanvankelijk duidelijk. De Kansspelautoriteit beschouwde de pakketten in een voetbalspel als vergunningplichtig kansspel en legde de uitgever een last onder dwangsom op. De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vernietigde die beslissing op 9 maart 2022. Haar redenering: het verkrijgen en openen van de pakketten is geen zelfstandig spel, maar onderdeel van een behendigheidsspel (NOS, 9 maart 2022).

Daarmee is de juridische vraag voorlopig beslecht en de psychologische vraag niet. De Tweede Kamer vroeg de regering kort daarna te onderzoeken of een verbod mogelijk is.

Wat wel geldt, is consumentenrecht. De Autoriteit Consument en Markt schrijft in haar leidraad voor dat de prijs altijd in echt geld moet worden getoond, ook wanneer er met een spelmunt wordt betaald, dat de kans op elk voorwerp vermeld moet worden, en dat spelers niet onder druk mogen worden gezet (ACM, Leidraad bescherming online consument 2024).

Wat een verbod wel en niet oplost

België verbood lootboxes al in 2018 en stelde er zware straffen op. Toch bleek uit later onderzoek dat 82 procent van de honderd best verdienende spellen in de Belgische App Store nog steeds betaalde, gerandomiseerde mechanieken bevatte. De onderzoeker spreekt van een verbod dat een vals gevoel van veiligheid geeft (Xiao, Collabra: Psychology 2023).

Dat is een nuchtere waarschuwing voor iedereen die hoopt dat wetgeving dit onderwerp van de keukentafel haalt. Europese toezichthouders werken inmiddels aan gezamenlijke regels voor spelmunten, met als uitgangspunt heldere prijzen, geen verborgen kosten en rekening houden met de kwetsbaarheid van kinderen.

Waar het thuis op neerkomt

De praktische vraag is eenvoudiger dan de juridische. Ouders hoeven niet te beslissen of iets formeel kansspel is. Zij kunnen letten op drie dingen.

Vraagt het spel herhaaldelijk om geld. Een spel dat eenmaal gekocht wordt en daarna af is, is iets anders dan een spel dat elke week opnieuw aan de deur klopt. Is de uitkomst onzeker. Een voorwerp dat je kiest en koopt, is iets anders dan een pakje waarvan de inhoud vastligt na betaling. En wordt er haast gemaakt. Aflopende klokken en tijdelijke aanbiedingen zijn er niet voor niets.

Daarnaast is er een eenvoudige en effectieve maatregel: geen betaalgegevens in het account van een kind. Dat is geen wantrouwen maar hetzelfde soort voorzorg als het niet neerleggen van een portemonnee in een winkelstraat.

En het gesprek zelf? Dat gaat minder over verslaving dan over geld en over eerlijkheid. Een twaalfjarige begrijpt heel goed wat het betekent als een bedrijf hem iets verkoopt zonder te zeggen wat hij krijgt. Dat inzicht is voor hem waarschijnlijk overtuigender dan een waarschuwing over later.