Het ontwerp van de oneindige stroom: hoe aandacht wordt vastgehouden

Wie een boek leest, komt bij het einde van een hoofdstuk. Wie een krant leest, komt bij de laatste pagina. Een tijdlijn heeft dat niet. Hij houdt op wanneer de gebruiker ophoudt, en dat is precies het punt waarop het ontwerp zich richt. Dat is geen samenzweringstheorie maar een openlijk beschreven ontwerpkeuze, en inmiddels ook een juridisch twistpunt.

De machinezone

Het begrip waar veel van deze discussie op teruggaat, komt niet uit de wereld van sociale media maar uit die van de gokhal. Antropologe Natasha Dow Schüll deed vijftien jaar veldwerk in Las Vegas en beschreef hoe moderne gokautomaten niet zijn ontworpen om spelers te laten winnen, maar om ze te laten doorspelen. De branche spreekt daarbij zelf over tijd op het apparaat (Schüll, Addiction by Design, Princeton University Press).

De overdracht van dat idee naar sociale media is een analogie, geen bewezen gelijkstelling. Toch is het een analogie die inmiddels door toezichthouders wordt overgenomen, en dat maakt haar de moeite waard om te begrijpen.

Welke onderdelen het gaat om

Het Europees Parlement nam in december 2023 met 545 stemmen voor en 12 tegen een resolutie aan over verslavend ontwerp van onlinediensten. Daarin worden met name genoemd: oneindig scrollen, automatisch afspelen als standaardinstelling en voortdurende meldingen. Het Parlement vraagt de Europese Commissie te onderzoeken of de schadelijkste van deze praktijken verboden moeten worden, en pleit voor een recht om niet gestoord te worden, waarbij aandachtvragende functies standaard uitstaan (Europees Parlement, resolutie 2023/2043(INI)).

In juli 2025 kwamen er Europese richtsnoeren voor de bescherming van minderjarigen. Daarin wordt platforms aangeraden om voor jonge gebruikers functies uit te zetten die overmatig gebruik aanjagen, zoals reeksen die je dagelijks moet volhouden en leesbevestigingen (Autoriteit Consument en Markt, juli 2025).

Van beschouwing naar handhaving

In februari 2026 maakte de Europese Commissie voorlopige bevindingen bekend tegen TikTok. De Commissie oordeelt voorshands dat het ontwerp van de dienst in strijd is met de Digitaledienstenverordening: oneindig scrollen, automatisch afspelen, pushmeldingen en een sterk gepersonaliseerd aanbevelingssysteem houden gebruikers volgens haar in een toestand waarin bewuste keuze het aflegt. Ook stelt de Commissie dat signalen van dwangmatig gebruik, zoals nachtelijk gebruik door minderjarigen, zijn genegeerd, en dat de ingebouwde schermtijdinstellingen te gemakkelijk weg te klikken zijn (Europese Commissie, 6 februari 2026).

Dit is een voorlopig oordeel. TikTok mag zich verweren en er is nog geen besluit. Maar het laat zien dat de vraag verschoven is: niet meer of de gebruiker zich beheerst, maar of de dienst zo gebouwd mag worden.

De wettelijke haakjes staan in de verordening zelf. Artikel 25 verbiedt interfaces die gebruikers misleiden of hun vrije keuze wezenlijk belemmeren; artikel 28 verplicht platforms die voor minderjarigen toegankelijk zijn tot passende maatregelen; artikel 34 rekent het ontwerp van aanbevelingssystemen uitdrukkelijk tot de te beoordelen systeemrisico’s (tekst van de verordening, artikel 34).

Nederland

Ook in Nederland is dit onderwerp geen voetnoot meer. De Tweede Kamer vroeg de regering in februari 2025 zich in Europa in te zetten voor een verbod op verslavend ontwerp, met oneindig scrollen en automatisch afspelende video uitdrukkelijk genoemd (Kamerstuk 26643, nr. 1302). En de Autoriteit Consument en Markt beboette de maker van het spel Fortnite voor ruim een miljoen euro wegens misleidende en agressieve verkooptechnieken richting kinderen, waaronder aflopende klokken die niet klopten (ACM, sanctiebesluit december 2023).

Waar het bewijs dun is

Eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het harde, experimentele bewijs achterloopt op de stelligheid van de regelgeving. Dat oneindig scrollen op zichzelf verslavend werkt, is niet in gecontroleerd onderzoek vastgesteld; het is een redenering op basis van gokonderzoek, gebruikscijfers en interne documenten. Een brancheorganisatie wijst daar ook op. Onderzoeker Anouk Tuijnman van het Trimbos-instituut legt daar een ander argument naast: platforms hebben er financieel belang bij dat mensen blijven kijken, en het is daarom niet realistisch te verwachten dat ze dit uit zichzelf oplossen (NOS, september 2023).

Een Nederlands ontwerponderzoek wijst in dezelfde richting. Jongeren en ontwerpers die samen alternatieven bouwden, kwamen uit op standaardinstellingen in plaats van losse knoppen: een sessie die vanzelf eindigt, een stroom die pauzeert terwijl berichten gewoon blijven doorkomen. Een deelnemer vatte het probleem kort samen: de stroom stopt nooit, dus er komt geen natuurlijk moment om iets anders te gaan doen (Universiteit van Amsterdam, 2026).

Wat dit verandert aan het gesprek thuis

Het nut van deze kennis is vooral pastoraal. Een jongere die merkt dat hij er niet mee kan ophouden, trekt makkelijk de conclusie dat hij slap is. Dat is een halve waarheid die ontmoedigt. De andere helft is dat de omgeving is ingericht om precies dat te bereiken, en dat volwassenen daar even goed in vastlopen.

Wie dat benoemt, zet het gesprek anders neer. Niet als een aanklacht tegen een kind, maar als een gezamenlijk vraagstuk: waar in dit huis ligt een natuurlijk einde, en wie zorgt dat het er komt. Zelfbeheersing blijft een deugd die geoefend moet worden. Maar niemand oefent zijn zwemslag het liefst in een maalstroom.